czwartek, 5 grudnia 2013

Usprawiedliwienie

Ostatni wpis książkowy pojawił się ponad miesiąc temu. Nie wiem, co się stało, ale jakoś trudno mi się zebrać do napisania kolejnego. Pracy mam tak samo dużo jak zwykle, więc nie to chyba jest przeszkodą. Może raczej jakieś zacięcie, blokada. W każdym razie - czytam cały czas, w kolejce do recenzji czekają trzy książki ("Żar", "Jane Eyre" i "Dobre maniery w przedwojennej Polsce"), aktualnie zakopałam się w opasłym tomiszczu "Iksowie" (700 stron), przez które powolutku, ale z wielką przyjemnością brnę wieczorami.
Nie wiem, kiedy znowu podzielę się opinią o przeczytanej książce. Mam nadzieję, że będzie to już niedługo. Tymczasem piszę to usprawiedliwienie i proszę nie wyrzucajcie jeszcze mojego linku ze swoich list blogów, bo jeszcze coś tu się pojawi ;)

wtorek, 29 października 2013

Jakbyś kamień jadła

Po poznańskim spotkaniu Tochman nadal pozostaje u mnie na topie, mimo że nieraz słyszałam, że każda kolejna książka jest jeszcze „gorsza”. I rzeczywiście „Bóg zapłać” było książką wyjątkowo poruszającą, ale „Jakbyś kamień jadła” wstrząsa jeszcze bardziej. Z jednej strony okropieństwem wojny w niej ukazanym, ale z drugiej strony bolesnym uświadomieniem czytelnikowi, jak mało wie o wojnie na Bałkanach i jak niewiele właściwie do tej pory go to obchodziło. I niewielkie pocieszenie przynosi fakt, że w tamtych czasach chodziłam jeszcze do szkoły podstawowej, bo tak naprawdę nie chodzi tylko o Bośnię, ale o każdą taką wojnę – dzisiaj na przykład Syrię.

„(…) [K]iedy wojna się skończyła (…), reporterzy spakowali kamery i natychmiast pojechali na inne wojny” [s. 8], a tymczasem Wojciech Tochman przyjechał, aby zobaczyć i pokazać, jak wygląda życie po takiej wojnie. Reportaż powstawał w latach 2000-2002, czyli nawet 10 lat po rozpoczęciu tej wojny. Ale co to jest 10 lat dla ludzi, którzy stracili wszystko: dom, ziemię, męża, dzieci, rodzeństwo, rodziców, ojczyznę, poczucie bezpieczeństwa i godność? W tej książce nie ma polityki ani wielkiej historii, może kilka razy padają takie nazwiska jak Mladić czy Karadzić. Są za to zwykli ludzie, cywile, których wojna dotknęła w najokrutniejszy sposób. „Ludzie ludziom zgotowali ten los” – przychodzi na myśl słynny cytat z Nałkowskiej. „Kobiety pytają: po co była nam wojna? po co ginęli nasi synowie? I odpowiadają: po nic, po strach, tułaczkę i krew, po życie w barakach. A przed wojną był dom; w każdym domu – pełna zamrażarka. Teraz puste garnki. Za puste garnki ginęli.” (s. 46)

To nie jedyny absurd wojny:  Serbowie, którzy walczyli o to, żeby Srebrenica była serbska, teraz nie chcą tam mieszkać (niektórym wydaje się, że słyszą nawoływanie muezinów z dawno zburzonych meczetów).
Osobną, cichą bohaterką tego reportażu jest doktor Ewa Klonowski – antropolog polskiego pochodzenia, która poświęciła się pracy przy ekshumacjach i identyfikacjach ofiar tej wojny. Jej dbałość o każdy szczegół, o każdą kosteczkę niejednej rodzinie pozwala poznać los ich bliskich. Swoją drogą, jakie to niewyobrażalnie straszne, że istnieją sytuacje, kiedy pogrzeb własnego dziecka przynosi ulgę…

Pozornie bezstronna reporterska relacja, maluje tak żywe obrazy i budzi tak silne emocje, jakich jeszcze chyba nie doświadczyłam przy lekturze książki. Czasem byłam na skraju łez, czasem musiałam przerwać, żeby ochłonąć, czasem czytałam ślizgając się po tekście i nie angażując swoich emocji, bo wiedziałam, że tego fragmentu nie dam rady „przerobić” w głowie. A mimo to czytałam dalej i nie mogłam się od tej książki oderwać. Zagarnęła całe moje myśli i całą uwagę. Wydaje mi się, że wyjątkowość stylu Tochmana polega na umiejętności przedstawiania tak dramatycznych tematów i poruszania czytelnika bez zbędnego grania na emocjach, melodramatu i wyciskania łez.

Takie książki są potrzebne, żeby uzmysłowić każdemu z nas, że wojna, to nie tylko doniesienia prasowe, rezolucje ONZ i konferencje polityczne, ale przede wszystkim tragiczny los poszczególnych osób. Dopiero kiedy dana wojna będzie miała dla nas konkretną twarz konkretnej osoby, naprawdę pojmiemy bezsens i tragizm całej sytuacji. Po tej lekturze wojna w Bośni i Hercegowinie będzie dla mnie miała twarz Jasny: kobiety, która straciła męża i dwoje malutkich dzieci. Jej historia i zdjęcie, na którym przygląda się ekshumowanym kościom w nadziei znalezienia tych, które należały do jej dzieci (aby móc je pochować), chyba na zawsze we mnie pozostaną.

Uważam, że ta książka – pomimo swego ciężaru – powinna być lekturą obowiązkową, choć zdecydowanie nie polecam czytać jej do poduszki…

Tytuł: Jakbyś kamień jadła
Autor: Wojciech Tochman
Wydawnictwo: Na pograniczu
Rok wydania: 2002
Liczba stron: 107

PS. Do tego wydania jest dołączona płyta ze zdjęciami Jerzego Gumowskiego ilustrującymi miejsca i postaci z reportażu.


środa, 23 października 2013

Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni

Choć o Filipie Springerze już dawno słyszałam wiele dobrego, jakoś się tak złożyło, że pierwszą książką jego autorstwa, którą przeczytałam, jest jego najnowsze (czwarte już)  wydawnictwo „Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni”.

Okładka i tytuł mogą sugerować, że będzie to nabijanie się z gargamelowatych zameczków, złoconych bram i tego rodzaju  nowobogackich luksusów. Jednak jeśli ktoś sądzi, że znajdzie tu wymieniankę nietrafionych pomysłów architektonicznych okraszoną wymądrzaniem się, to jest w dużym błędzie. Bo ton tej książki nie jest prześmiewczy, ale raczej smutny. Autor porywa się na walkę z wiatrakami, punktuje nie tyle konkretne rozwiązania budowalne, co całe zjawiska, których skutki szpecą nasze otoczenie (takie jak ogradzanie się płotami albo pasteloza).

Zacznę może trochę od końca: Na końcu zbioru jest informacja o tym, że polscy uczniowie w ciągu 9 lat nauki (podstawówka + gimnazjum) mają maksymalnie 255 godzin lekcji związanych ze sztuką (plastyka/muzyka/teatr/taniec). Dla porównania Finowie mają w tym samym czasie 997 godzin takich zajęć, a wiodący prym w tym rankingu  uczniowie z Lichtensteinu – aż 2304 godziny! Co to oznacza? Mianowicie to, że nikt w nas, Polakach, nie kształci zmysłu estetyki. Jeśli do tego braku wrażliwości estetycznej dorzucimy jeszcze szeroko rozpowszechnione w naszym kraju cwaniactwo (w tym przypadku przejawiające się nielegalnym umieszczaniem reklam i samowolą budowlaną), mamy efekt w postaci wizualnego śmietnika otaczającego nas z każdej strony.

Filip Springer z niemal detektywistycznym zacięciem tropi właścicieli nielegalnych banerów, osoby odpowiedzialne za decyzje przestrzenne, absurdy prawne i administracyjne. Wnioski są o tyle oczywiste, co smutne: wszystkim rządzi pieniądz. Ponieważ inwestor daje duże pieniądze, pozwala mu się wybudować monstrualny hotel w niewielkiej górskiej miejscowości (i nie egzekwuje się nakazu rozebrania elementów stanowiących samowolę budowlaną); ponieważ reklamodawcy płacą wielkie pieniądze, co krok rozstawia się billboardy, albo rozwiesza reklamy na elewacjach zasłaniając mieszkańcom światło dzienne; ponieważ każdy drobny przedsiębiorca chce zarobić więcej, wszędzie wisi mnóstwo drobnych banerów i pstrokatych plakatów. Przykładów z tej książki można podać jeszcze wiele. Wyraźnie widać, że niestety przy tylu nieprawidłowościach i przy zupełnym braku woli do zmiany, nic się chyba nie da tu zmienić. Może tylko każdy, kto przeczyta te reportaże, inaczej spojrzy na otaczającą go rzeczywistość. Może nie rzuci się od razu do zrywania nielegalnych plakatów, ale przynajmniej sam nie będzie się dokładał do tego estetycznego śmietnika.

Książka jest pięknie wydana w twardej oprawie, na kredowym papierze, bogato ilustrowana zdjęciami autorstwa Filipa Springera. Jest przedmiotem ładnym i estetycznym, co wydaje mi się informacją istotną w kontekście tematu, jaki ta książka porusza.

Świetna lektura, która choć porusza bardzo poważny temat, napisana jest przystępnie i z lekkością. Polecam!

Tytuł: Wanna z kolumnadą. Reportaże o polskiej przestrzeni
Autor: Filip Springer
Wydawnictwo: Czarne
Rok wydania: 2013

Liczba stron: 248