20 lat nowej Polski w reportażach wg Mariusza Szczygła

W artykule w nowym magazynie „Książki” Mariusz Szczygieł pisze tak: „Otóż w Europie pożądają polskiego reportażu i chcą, bym opowiadał o jego fenomenie. Skąd się wziął, dlaczego literacki, dlaczego taki dobry, dlaczego nie ma odpowiednika w świecie i czy ja wiem, dlaczego oni go nie mają.

 - Wiem - mówię. - Bo nie było u was komuny."

Chyba coś w tym jest i doskonale widać to w antologii reportażu „20 lat nowej Polski w reportażach” pod redakcją Mariusza Szczygła. Upadek komuny sprawił, że wchodziliśmy w świat nowoczesnej demokracji, konsumpcji i technologii z dużym opóźnieniem, ale i z wielkim entuzjazmem próbując szybko nadrobić stracony czas. Te przemiany, rozliczanie się ze starym systemem i układanie sobie świata na nowo stanowią doskonały materiał na opowieść reporterską. W tym zbiorze znajdzie się reportaż i o początkującej warszawskiej giełdzie, i o filmie „Dług”, i o disco polo, i o Radiu Maryja, o lustracji, emigracji i aborcji, i o wielu innych aspektach naszej polskiej, współczesnej codzienności.

Z tych reportaży wyłania się obraz Polski raczej biednej, odurzonej wolnością i idącymi za nią możliwościami, o wielkich, choć czasem opacznie rozumianych aspiracjach.  Bohaterowie reportaży na różne sposoby próbują stać się (lub wydawać się) lepszymi, bogatszymi, ważniejszymi, silniejszymi. Tak jest do tej pory – jako naród jesteśmy bardzo podzieleni i na każdym kroku jeden próbuje udowodnić drugiemu swoją wyższość nad nim.

Dla mnie najciekawsze okazały się te reportaże, które nie poruszały aż tak nośnych tematów, jak te wymienione powyżej. Duże wrażenie zrobił na mnie tekst „Rozpad” („Wal się, szkoło” Anna Fostakowska) poruszający temat tzw. nieprzystosowanej młodzieży, czyli agresywnych uczniów, którzy lekceważą nauczycieli, nie chodzą na lekcje, a jeśli już chodzą to dezorganizują całą pracę szkoły. Reportaż jest ciekawy dlatego, że nie dołącza do chóru ubolewającego nad upadkiem polskiej młodzieży, lecz próbuje spojrzeć na tę sytuację oczami samych uczniów; szuka odpowiedzi na pytanie DLACZEGO oni się tak zachowują, dlaczego nie szanują autorytetów, dlaczego im nie zależy, dlaczego z domu nie wynieśli pewnych zasad i dlaczego w domu nikt się tą sytuacją nie przejmuje. Naprawdę bardzo ciekawe spojrzenie.

Drugim reportażem, który mnie bardzo poruszył jest tekst „Ciszej!” o stosunkach polsko-żydowskich („Lęk Sprawiedliwych” Paweł Piotr Reszka), a konkretniej o tym, że Polacy, którzy pomagali Żydom w czasie wojny dziś niejednokrotnie wstydzą się przyznać do tego, bo nie chcą się narazić na ostracyzm ze strony swojej społeczności lokalnej. Ten reportaż skłania do przemyśleń nad polskim antysemityzmem i hipokryzją go otaczającą – szczególnie w kontekście głośnego teraz filmu „Pokłosie” i reakcji, jakie on wywołał.

Nie sposób nie wspomnieć o reportażu zamykającym antologię. Jest to „Wściekły pies” Wojciecha Tochmana. Nie chcę pisać, o czym jest, ale jest to tekst wstrząsający (nie w takim sensie, że jest drastyczny, ale że do głębi wstrząsa umysłem). Zacytuję tylko komentarz Mariusza Szczygła: „Kiedy książka „Wściekły pies” pojawiła się w księgarniach, w przeciwieństwie do innych książek Tochmana, na które recenzenci rzucali się chciwie, przez dwa miesiące nikt o niej nie napisał. Jakby historia księdza zaparła wszystkim dech.” („20 lat nowej Polski w reportażach według Mariusza Szczygła”, Czarne 2010, s. 458).

Ogólnie rzecz biorąc reportaże to świetna, choć trudna lektura. Trudna dlatego że zmusza do myślenia, do zastanowienia się nad swoim stanowiskiem, a często (i to jest chyba najtrudniejsze) do zweryfikowania swoich poglądów. „Pchają się wam do głów stereotypy, gotowe schematy, matryce, już zajmują ustalone z góry pozycje, już są gotowymi argumentami do oceny, sądu, skazania” (ibidem, s. 451 - reportaż „Wściekły pies” Wojciech Tochman) – bardzo często tak jest, stereotypy w końcu ułatwiają nam w jakimś stopniu ogarnąć świat, ale nie można dopuszczać do tego, by były one jedyną przesłanką naszych działań i przekonań.

Podsumowując – jest to świetna lektura! W zebranych reportażach można przejrzeć jak w lustrze z zamontowanymi w wielu miejscach szkłami powiększającymi. I jak to ze szkłem powiększającym bywa – nie zawsze są to piękne obrazy, ale są na pewno bardzo prawdziwe i dające wiele punktów do przemyśleń.

Myślę, że jest to też dobry pomysł na prezent pod choinkę dla wszystkich zainteresowanych życiem w Polsce, historią najnowszą, miłośnikom reportażu i ogólnie miłośnikom dobrej książki.

Tytuł: 20 lat nowej Polski w reportażach według Mariusza Szczygła

Autor: pod red. Mariusza Szczygła (Irena Morawska, Joanna Sokolińska, Joanna Wojciechowska, Karol Podgórski, Włodzimierz Nowak, Wojciech Staszewski, Edyta Gietka, Ewa Winnicka, Witold Szabłowski, Marcin Kołodziejczyk, Anna Fostakowska, Wojciech Bojanowski, Paweł Piotr Reszka, Jacek Antczak, Artur Pałyga, Lidia Ostałowska, Tomasz Kwaśniewski, Katarzyna Surmiak-Domańska, Paweł Smoleński, Jacek Hugo-Bader, Grzegorz Sroczyński, Wojciech Tochman, Mariusz Szczygieł)

Wydawnictwo: Czarne

 Rok wydania: 2010

 Stron: 472

Ciemno prawie noc

„Ciemno, prawie noc” to historia Alicji Tabor, reporterki dużej krajowej gazety, która przyjeżdża do rodzinnego Wałbrzycha, by zrobić reportaż o tajemniczych zaginięciach dzieci – bez śladu przepadło ich już troje. Alicja porzuciła Wałbrzych po studiach i nigdy tam nie wracała. Nie miała do czego, nikt z jej najbliższej rodziny już nie żyje, został tylko stary rodzinny, poniemiecki dom. W tym właśnie domu Alicji zatrzymuje się podczas pobytu w Wałbrzychu. Powrót do miejsc wypartych na lata z pamięci sprawia, że Alicja oprócz zaginionych dzieci zajmie się jeszcze jedną zagadką – historią własnej rodziny, tajemniczą śmiercią siostry, nieobecnością w ich życiu matki. A obie zagadki związane są z działaniem jakiejś tajemniczej, złej siły. Samo to brzmi ciekawie i mnie zachęciło do sięgnięcia po książkę. A to tylko jedna, fabularna warstwa książki.

Kolejną warstwą jest warstwa reporterska. Przeczytałam gdzieś, że w poprzednich swoich książkach Joanna Bator szkicowała „Polaków portret własny”. Uważam, że pokazuje go również i w tej książce. I nie jest to portret pochlebny. Frustracja, agresja, ksenofobia, megalomania – to tylko najbardziej rzucające się w oczy cechy. Autorka uwypukla je między innymi poprzez wprowadzenie do narracji „fragmentów” z forum internetowego. Nie bez powodu te wstawki noszą tytuł „Bluzg” – chyba nikomu, kto choć raz czytał komentarze w Internecie nie trzeba wyjaśniać, skąd taka nazwa. Przy okazji już tu warto wspomnieć o swobodzie pióra/języka Joanny Bator. Wpisy na tym książkowym forum wyglądają jak żywcem wzięte z sieci, łącznie z literówkami, kamuflowaniem przekleństw i nieporadną budową zdań. Zarówno na tym forum, jak i na opisywanych spotkaniach w rynku (skojarzenia z aktualną sytuacją polityczną nie do odparcia) wyraźnie widać, że ludzie nie potrafią już ze sobą rozmawiać. Każdy ma swoją historię, swoją rzeczywistość, swoją opinię, którą nie tyle chce się podzielić, co narzucić ją pozostałym – stąd najczęstsza interakcja to wyzwiska i obrażanie; zamiast porozumienia – „byle moje było na wierzchu”.

W warstwie symbolicznej „Ciemno, prawie noc” to historia o złu i dobru. Celowo napisałam to zestawienie odwrotnie – zło przeważa w tej książce. Przedstawiony Wałbrzych jest miastem jak ze złego snu: lepkim, osaczającym, ciemnym. Za każdym razem, kiedy otwierałam książkę, miałam wrażenie jakbym ze swojej ładnej, gładkiej powierzchni, zanurzała się pod wodę, gdzie dopiero widać prawdziwe życie. W „Ciemno, prawie noc” jest dużo zła, które jest tak odpychające, że w pewnym momencie byłam bliska odłożeniu książki (ostatecznie pominęłam dwie strony), ale w tej całej ciemności są osoby, które dają nadzieję, które widzą zło i jego skutki (albo ich doświadczyły) i które w niewielkiej może perspektywie, ale jednak ratują ten (i swój) świat.

Trudno mi ostatecznie polecić komuś tę książkę, bo nie jest to lektura z gatunku lekka, łatwa i przyjemna. Podobała mi się tak, jak podobał mi się „Dom Augusty” (ale proszę się nie sugerować tym zestawieniem) – to znaczy niepokoiła mnie ta książka, ale jednak nie mogłam przestać jej czytać. Wydaje mi się, że to dobrze, bo oznacza, że książka pobudza do myślenia. Ja jestem na tak!

Tytuł: Ciemno, prawie noc
Autor: Joanna Bator
Wydawnictwo: W.A.B.
Rok wydania: 2012
Stron: 528

Stosik

Nazbierało mi się w krótkim czasie sporo nowych książek i bardzo chcę się nimi pochwalić. Na każdą mam ogromną ochotę i nie mogę się doczekać, kiedy będę mogła je wszystkie przeczytać - ale pewnie to potrwa, po pierwsze dlatego, że z grubsza licząc to będzie jakieś 5 tysięcy stron, a poza tym wiadomo jak jest z książkami na własnej półce. Chociaż po tym jak ostatnio trzy razy pod rząd płaciłam w bibliotekach kary za przetrzymanie, może jednak zwrócę się ku własnym, teraz tak pięknie wzbogaconym, zasobom?

A to poszczególne elementy stosu:

„Chwile wolności. Dziennik 1914-1941” Virginia Woolf, Wydawnictwo Literackie – o tej książce już pisałam przy okazji wpisu o książkach porzuconych. Teraz kiedy mam już swój własny egzemplarz, będę mogła sobie ją podczytywać. A jak pięknie wygląda na półce J

„20 lat nowej Polski w reportażu” pod red. Mariusza Szczygła, wyd. Czarne – tę książkę kupiłam impulsywnie zachęcona wydawnictwem, autorami i tematem. Dopiero w domu poczytałam o niej trochę i czuję się jeszcze bardziej zachęcona: 26 reportaży najlepszych polskich autorów dokumentujące przemiany w Polsce. Jest o disco polo, o Radiu Maryja, o „Długu”, o aborcji. W jednej z recenzji (nie pamiętam gdzie) przeczytałam, że powinna to być lektura obowiązkowa dla wszystkich. Wśród autorów reportaży, które znalazły się w książce, są Jacek Hugo-Bader, Tomasz Kwaśniewski, Lidia Ostałowska, Mariusz Szczygieł, Wojciech Tochman czy Ewa Winnicka. 

„Na wschód od Edenu” John Steinbeck, Prószyński – klasyk w ładnym nowym wydaniu. Nawiązująca do biblijnej historii Kaina i Abla opowieść o dwóch braciach, rywalizujących ze sobą od dziecka, najpierw o miłość ojca, a potem o dziewczynę.

„Londyńczycy” Ewa Winnicka wyd. Czarne – również zakup impulsywny. Reportaż o życiu powojennej polskiej emigracji w Londynie. Szczerze mówiąc, jest to dla mnie bardzo mało znany okres ( i miejsce) w historii Polski, więc z chęcią poszerzę swoje horyzonty. 

„Ciemno prawie noc” Joanna Bator W.A.B. – pisałam już o niej tutaj. Teraz jestem już w trakcie lektury i mogę powiedzieć dwie rzeczy: 1) jest lepiej niż się spodziewałam; 2) szufladkowanie tej książki  w jakiejkolwiek kategorii (np. jako thrillera czy horroru) jest zupełnie bez sensu.

„Żona tygrysa” Tae Obrecht wyd. Drzewo Babel – najpierw zaintrygowała mnie w gazetce reklamowej popularnej sieci, ale to trochę za mało, żeby zachęcić mnie do kupna. Dopiero gdy kilka pozytywnych recenzji na blogach (np. tu) potwierdziło moje przeczucia, dodałam na listę zakupów. Ta książka to rewelacyjny debiut młodziutkiej pisarki. Jest to baśniowa saga rodzinna z historią Bałkanów i ich folklorem w tle.

 

„Bring up the bodies” Hillary Mantel, Fourth Estate Ltd – laureatka tegorocznego Bookera. Druga część opowieści o Tomaszu Cromwellu i jego życiu na dworze Henryka VIII. Dla miłośników historii, a Tudorów w szczególności, pozycja obowiązkowa.

„Pinokio” Carlo Collodi, Media Rodzina – nie była to nigdy moja ulubiona historia z dzieciństwa, ale nie mogłam oprzeć się pięknym, drobiazgowym, nieco niepokojącym ilustracjom Roberto Innocentiego. Będzie na przyszłość dla synka. Mam nadzieję, że wkrótce w Polsce ukaże się więcej ilustrowanych przez niego książek dla dzieci. Tutaj możecie obejrzeć przykładowe ilustracje.

“The spy who loved” Clare Mulley, Macmillan – czy wiecie, że podczas II wojny światowej bardzo cennym agentem brytyjskiego wywiadu była kobieta? Czy wiecie, że była to Polka? Ja nie wiedziałam. Biografia Krystyny Skarbek (aka Christine Granville).

„Sonety” William Szekspir, Znak - świetny pomysł: dwujęzyczne wydanie sonetów Szekspira w przekładzie Stanisława Barańczaka z obszernym wstępem. Dla miłośników poezji, dla miłośników angielskiego, dla zakochanych.

„Białe zęby” Zadie Smith, Znak – zaczynam się już czuć nieswojo nie znając żadnej książki Zadie Smith, dlatego postanowiłam kupić „Białe zęby”, które już kiedyś zaczynałam czytać. To również był zaskakujący debiut bardzo młodej autorki. Panorama społeczna współczesnego Londynu opisana żywym językiem, nie stroniącym od kpiny.

 

„Przytulanki, czyli wierszyki na dziecięce masażyki”  Marta Bogdanowicz, wyd. Harmonia – również ciekawy pomysł, ale z innej beczki: są tu wierszyki dla dzieci (znane i mniej znane) opatrzone odpowiednim opisem „masażu” – czyli zabawy opartej na dotyku (wszyscy znają „Idzie rak-nieborak” albo „Sroczka kaszkę warzyła”).  

Może czytaliście którąś z tych książek i chcecie mi szczególnie polecić?

A może ktoś zainspiruje się powyższymi  propozycjami do świątecznych zakupów?